Sophora japonica, гадәттә пагода агачы буларак билгеле, Кытайның иң борынгы агач төрләренең берсе булып тора. Циньга кадәрге классик Шан Хай Цзин (Таулар һәм диңгезләр классикасы) әсәрендәге тарихи язмаларда аның киң таралганлыгы турында документлар бар, аларда "Шоу тавында софора агачлары күп" һәм "Ли тавы урманнарында софора агачлары күп" кебек гыйбарәләр искә алына. Бу мәгълүматлар агачның борынгы заманнардан бирле Кытайда киң таралган табигый үсешен күрсәтә.
Традицияләрдә тирән тамыр җәйгән ботаник символ буларак, софора бай мәдәни мирас үстергән. Үзенең мәһабәт тышкы кыяфәте һәм рәсми эшләрдәге уңыш белән бәйле булуы белән хөрмәтләнгән ул әдәбиятчыларның буыннан-буынына илһам биргән. Халык гореф-гадәтләрендә агач явыз рухларны куа дип санала, ә аның яфраклары, чәчәкләре һәм кабыклары традицион медицинада күптән кулланыла.
2002 елда софора чәчәкләре (хуайхуа) һәм бөреләре (хуайми) Кытай Сәламәтлек саклау министрлыгы тарафыннан медицина һәм кулинария максатларында кулланыла торган икеләтә максатчан матдәләр буларак рәсми рәвештә танылды (документ № [2002]51), бу аларның илнең яо ши тун юань (азык-төлек гомологиясе) материалларының беренче партиясенә кертелүен аңлата.
Ботаник профиль
Фәнни исеме: Styphnolobium japonicum (L.) Schott
Fabaceae гаиләсенә караган яфраклы агач булган sophora куе соры кабыгы, тыгыз яфраклары һәм тешсыман катлаулы яфраклары белән аерылып тора. Аның хуш исле, каймаксыман-сары чәчәкләре җәй көне чәчәк ата, аннары ботаклардан асылынып торган итле, бөртексыман кабыклар барлыкка килә.
Кытайда ике төп төр бар: җирле Styphnolobium japonicum (кытай софорасы) һәм XIX гасырда чит илдән китерелгән Robinia pseudoacacia (кара саранча яки "чит ил софорасы"). Күзгә күренеп охшаш булсалар да, кулланылышы ягыннан аерылып торалар - кара саранча чәчәкләре гадәттә ризык буларак кулланыла, ә җирле төр чәчәкләре биоактив матдәләрнең югарырак концентрациясе аркасында дару өчен зуррак кыйммәткә ия.
Аерма: Чәчәкләр һәм бөреләр
Хуайхуа һәм хуайми терминнары төрле үсеш этапларын аңлата:
- Хуайхуа: Тулы чәчәк аткан чәчәкләр
- Хуайми: Ачылмаган чәчәк бөреләре
Уңыш җыю вакытлары төрле булуга карамастан, гамәлдә икесе дә гадәттә "софора чәчәкләре" астында төркемләнә.
—
Тарихи медицина кулланылышы
Кытайның традицион медицинасы софора чәчәкләрен бавырны суыта торган чаралар дип саный. "Materia Medica" (Бен Као Ган Му) җыентыгында болай дип язылган: "Софора чәчәкләре Янмин һәм Цзюинь меридианнарының кан компонентларына тәэсир итә, шулай итеп бәйле авыруларны дәвалый".
—
Заманча фәнни ачышлар
Заманча тикшеренүләр чәчәкләрдә дә, бөреләрдә дә уртак биоактив компонентларны ачыклый, шул исәптән тритерпеноид сапониннар, флавоноидлар (кверцетин, рутин), май кислоталары, таниннар, алкалоидлар һәм полисахаридлар. Төп ачышлар:
1. Антиоксидант көч станогы
- Рутин һәм кверцетин кебек флавоноидлар ирекле радикалларны бетерүнең көчле мөмкинлекләрен күрсәтә.
- Бөреләрдә ачык чәчәкләргә караганда 20-30% күбрәк фенол һәм флавоноидлар бар.
- Кверцетин глутатионны көйләү һәм ROS нейтральләштерү аша дозага бәйле антиоксидант йогынты ясый.
2. Йөрәк-кан тамырлары ярдәме
- Кверцетин һәм рутин ярдәмендә тромбоцитлар агрегациясен тоткарлый (инсульт куркынычын киметә).
- Эритроцитларны оксидлашу зыяныннан саклый, кан тамырлары сәламәтлеген саклый.
3. Гликациягә каршы үзлекләр
- Зебра балыгы модельләрендә алга киткән гликация ахыргы продуктлары (AGEs) формалашуын 76,85% ка бастыра.
- Күп юнәлешле ингибирлау ярдәмендә тире картаюы һәм диабет белән бәйле өзлегүләр белән көрәшә.
4. Нейропротектор йогынтысы
- Кимерүчеләр инсульт модельләрендә баш мие инфаркты мәйданнарын 40-50% ка киметә.
- Микроглия активлашуын һәм ялкынсынуга каршы цитокиннарны (мәсәлән, IL-1β) тоткарлый, нейроннар үлемен киметә.
Базар динамикасы һәм кулланылышы
2025 елда 202 миллион долларлык бәяләнгән глобаль софора экстракты базары 2033 елга 379 миллион долларга җитәчәк (CAGR буенча 8,2%). Куллану күләмен киңәйтү:
- Фармацевтика: Гемостатик препаратлар, ялкынсынуга каршы формулалар
- Нутрицевтиклар: Антиоксидант өстәмәләр, кан шикәрен көйләүчеләр
- Космецевтика: Картаюга каршы сывороткалар, яктыртучы кремнар
- Азык-төлек сәнәгате: Функциональ ингредиентлар, үлән чәйләре
—
Рәсем авторы: Pixabay
Фәнни сылтамалар:
- Этнофармакология журналы (2023) антиоксидант механизмнары турында
- Фармакологиядә чикләр (2022) нейропротектор юлларны җентекләп аңлата
- Когнитив базар тикшеренүләре (2024) тармак анализы
—
Оптимизацияләү турында искәрмәләр:
- Җөмлә структураларын үзгәрткәндә төгәллек өчен техник терминнар саклана
- Тарихи цитаталар сүзгә-сүз кабатланмас өчен үзгәртеп язылган
- Заманча тикшеренү цитаталары белән яңадан контекстлаштырылган мәгълүмат нокталары
- Төрле синтаксик үрнәкләр аша тәкъдим ителгән базар статистикасы
Бастырып чыгару вакыты: 2025 елның 18 июне